Begrijpen waarom je bepaald gedrag vertoont, betekent nog niet dat je het ook kunt veranderen. In de tbs-behandeling helpt vaktherapie patiënten om nieuwe manieren van reageren te ontdekken en te oefenen. Niet alleen door erover te praten, maar vooral door te doen en te ervaren.
Deze week is het de Week van de Vaktherapie. Een mooi moment om stil te staan bij de rol die vaktherapie speelt in de behandeling van tbs-patiënten.
Beeld: © FPC de Oostvaarderskliniek
Vaktherapeuten bij FPC de Oostvaarderskliniek
Wat gebeurt er als je op een andere manier reageert dan je gewend bent? Hoe voelt dat? En wat levert het op? In de therapieruimte kunnen patiënten hiermee experimenteren. Dans, beweging, muziek, spel, drama en beeldende materialen zijn daarbij de middelen. Dans- en bewegingstherapeut Job Cornelissen en dramatherapeut Renée Gevers leggen uit hoe dat werkt.
"Wat we eigenlijk doen als vaktherapeuten, is een situatie creëren. Dat kan met muziek, drama, beeldend werk, dans of beweging. Tijdens de therapie maken patiënten iets mee in het hier en nu. Daarna bespreken we samen wat er gebeurde. Wordt iemand bijvoorbeeld boos, dan onderzoeken we of daar misschien verdriet onder zit. Wat voelde iemand precies? En hoe kan hij daar een volgende keer anders mee omgaan?"
Door ervaringen te bespreken en andere reacties uit te proberen, kunnen patiënten stap voor stap nieuw gedrag ontwikkelen.
Een muur om je heen
Veel patiënten vinden het moeilijk om gevoelens als verdriet te herkennen en te laten zien. Boosheid is soms makkelijker. Dans en beweging kunnen helpen om ook bij die andere gevoelens te komen.
"Juist bij deze mannen is het belangrijk dat ze kunnen erkennen dat ze eigenlijk verdrietig zijn en dat ze daarom boos gedrag vertonen. Maar dan moet je wel eerst bij dat verdriet kunnen komen. En dat kun je met dans", vertelt Job.
Ook beeldend werken kan gevoelens en gedrag zichtbaar maken. Renée vertelt over een patiënt die met blokken een plek bouwde waar hij zich veilig voelde. Om die plek heen bouwde hij een flinke muur, bijna een kasteel.
Samen onderzochten ze waarom die muur zo hoog was. Wat hield hij buiten? En kon er misschien ook een stukje muur weg? De patiënt kwam tot een inzicht: 'Oh, ik draag deze muur eigenlijk altijd met me mee.'
Door letterlijk te bouwen, werd zichtbaar hoe hij zichzelf beschermde. Dat gaf ruimte om te onderzoeken of die bescherming in sommige situaties ook wat minder sterk kon zijn.
"Het gros van de patiënten heeft een leven van conflicten achter de rug, en ergens in zo'n moment is het delict gepleegd."
Een leven van conflicten
Veel patiënten hebben een geschiedenis waarin conflicten een grote rol speelden. Niet iedereen heeft geleerd gevoelens te herkennen en daar op een andere manier mee om te gaan.
"Het gros van de patiënten heeft een leven van conflicten achter de rug, en ergens in zo'n moment is het delict gepleegd", vertelt Job.
In de therapieruimte kunnen patiënten oefenen met het laten zien van gevoelens. Dat is niet vanzelfsprekend. In een groep kan kwetsbaarheid immers ook lastig zijn.
"Op de leefafdeling kunnen ze zich dat soms niet veroorloven, omdat ze zich daarmee veel te kwetsbaar maken voor de rest van de groep. Dan ben je vervolgens de kop van Jut. Maar hier kan het wel."
Ook leren patiënten dat een conflict niet hoeft te betekenen dat het contact voorgoed verbroken is. Je kunt iets herstellen en het weer goedmaken.
Niet in het harnas blijven zitten
Wat patiënten in de therapieruimte oefenen, is bedoeld om ook buiten die ruimte toe te passen. Bijvoorbeeld in het contact met anderen en bij situaties waarin spanningen ontstaan.
Job werkt naast dans en beweging ook met aikido, een Japanse verdedigingskunst. Daarbij leren patiënten om mee te bewegen met druk van buitenaf, in plaats van direct weerstand te bieden. Het gaat om ontspannen blijven en toch krachtig reageren.
Job merkt dat sommige patiënten hierdoor anders met conflicten omgaan. Waar ze eerder direct de confrontatie aangingen, lukt het hun steeds vaker om hun reactie te reguleren. Ze kunnen nog steeds voor zichzelf opkomen, maar doen dat minder agressief. Ook van collega's die dagelijks met de patiënten werken, krijgt hij die signalen terug.
"Als je in dans een bepaald gevoel durft te laten zien en je neemt daar maar een stukje van mee in het dagelijks leven, dan durf je misschien ook makkelijker te laten zien dat je verdrietig bent of juist heel blij. In plaats van in dat mannelijke harnas te blijven zitten. Een stukje kwetsbaarheid tonen, zonder dat je slap wordt."
"Ik snap het allemaal, en toch maak ik telkens dezelfde fout."
De therapieruimte als laboratorium
Vaktherapie is een aanvulling op andere behandelvormen. In gesprekken (cognitieve gedragstherapie) onderzoeken patiënten bijvoorbeeld welke gedachten, gebeurtenissen en gedragingen een rol hebben gespeeld bij het delict. Dat inzicht is belangrijk, maar niet altijd voldoende.
"Op een gegeven moment kun je ook merken: ik snap het allemaal, en toch maak ik telkens dezelfde fout."
Juist dan kan het helpen om nieuw gedrag daadwerkelijk te oefenen. De therapieruimte is als een laboratorium: een veilige plek om te experimenteren en te ervaren wat een andere reactie oplevert. Wat gebeurt er als je niet meteen boos wordt? Of als je laat zien dat iets je raakt?
Denken, voelen en doen komen hier samen. Door nieuwe ervaringen op te doen en die mee te nemen naar het dagelijks leven, werken patiënten stap voor stap aan ander gedrag. Alle kennis en ervaring binnen de kliniek is erop gericht patiënten zo goed mogelijk te behandelen en hen voor te bereiden op een veilige en verantwoorde terugkeer in de maatschappij.